Dieta a trądzik: co mówią badania

Najważniejsze w skrócie

• Ładunek glikemiczny: najmocniejszy sygnałKilkanaście tygodni diety o niskim ładunku glikemicznym zmniejszało w badaniach z randomizacją liczbę wykwitów zapalnych. To jedyny wątek żywieniowy z takim poziomem dowodu.
• Mleko odtłuszczone, nie tłusteZależność opisano w dużych badaniach obserwacyjnych i jest silniejsza dla wersji chudej niż pełnotłustej. Obserwacja nie dowodzi przyczyny, ale kierunek powtarza się w kolejnych pracach.
• Czekolada: dowody słabe i sprzeczneStare badania porównywały batony z placebo o podobnej zawartości cukru. Nowsze próby obejmują po kilkunastu uczestników i nie dają spójnego wyniku.
• Odżywki białkowe warto zgłosić lekarzowiSerie przypadków opisują wysyp zmian na plecach i barkach u osób stosujących preparaty białka serwatkowego, z poprawą po ich odstawieniu.
• Dieta nie zastępuje leczeniaZmiana nawyków bywa wsparciem, natomiast postaci zapalnej i guzkowej nie leczy się jadłospisem. Kategorie dostępności leków podajemy za Rejestrem Produktów Leczniczych.

Jak w ogóle bada się wpływ diety na skórę

Problemów jest kilka i wszystkie ciągną wynik w tę samą stronę. Człowiek, który uważa czekoladę za winowajcę, dokładniej ją sobie przypomina w dniach z gorszą cerą. Osoby dbające o dietę częściej dbają też o resztę, w tym o regularne stosowanie leków, więc trudno oddzielić jeden czynnik od drugiego. Do tego dochodzi opóźnienie: wykwit zapalny dojrzewa tygodniami, a nie od wczorajszej kolacji.

Mocniejszy poziom dowodu dają badania z randomizacją, w których uczestników losowo przypisuje się do diety interwencyjnej albo do zwykłego sposobu odżywiania, a zmiany liczy ktoś, kto nie wie, w której grupie jest pacjent. Takich prac w dermatologii jest niewiele i są niewielkie, bo trudno zaślepić dietę i trudno utrzymać dyscyplinę uczestników przez kilkanaście tygodni.

Zdanie "badania pokazały" znaczy co innego przy ankiecie na tysiącu nastolatków, a co innego przy dwunastotygodniowej próbie z losowaniem.

Dlatego w tekście rozdzielamy poziomy pewności. Przy każdym wątku piszemy, skąd pochodzi obserwacja i jak mocna jest podstawa, zamiast układać wszystkiego w jedną listę produktów zakazanych.

Ładunek glikemiczny: najmocniejszy sygnał w danych

Proponowany mechanizm łączy skórę z metabolizmem. Posiłek o wysokim ładunku glikemicznym podnosi glikemię i insulinę, a wraz z nimi stężenie insulinopodobnego czynnika wzrostu. Ten z kolei zwiększa wrażliwość gruczołu łojowego na androgeny i nasila produkcję łoju oraz proliferację keratynocytów w ujściu mieszka. Dwa procesy leżące u podstaw powstawania zaskórnika dostają więc dodatkowe paliwo.

Praktycznie nie chodzi o eliminację węglowodanów, tylko o ich formę i towarzystwo. Pieczywo pełnoziarniste zamiast białego, kasze i strączki zamiast produktów mocno przetworzonych, owoc zamiast soku, białko i tłuszcz w tym samym posiłku co skrobia. To zmiany, które przy okazji poprawiają kilka innych rzeczy, więc nawet gdyby efekt na skórę okazał się skromny, koszt takiej modyfikacji jest niski.

Czego ta obserwacja nie oznacza

Nie oznacza, że każdy pacjent z trądzikiem ma zaburzenia gospodarki węglowodanowej i wymaga diagnostyki metabolicznej. Badania robi się wtedy, gdy dołączają inne sygnały: nieregularne cykle, nadmierne owłosienie, przyrost masy ciała w obrębie brzucha, ciemniejsze zgrubienia skóry na karku i w pachach. U dorosłych kobiet ten trop bywa istotny i rozwijamy go na stronie o trądziku hormonalnym u dorosłych kobiet.

Mleko i odżywki białkowe: co pokazują obserwacje

Odwrotna kolejność, niż podpowiada intuicja, jest tu najciekawsza. Gdyby winny był tłuszcz, mleko pełnotłuste wypadałoby gorzej. Wypada lepiej, co przesuwa podejrzenie w stronę frakcji białkowej i hormonów obecnych w mleku oraz w stronę wpływu białek serwatkowych na insulinę i na insulinopodobny czynnik wzrostu. Sery i produkty fermentowane mają w tych analizach sygnał słabszy albo żaden.

Preparaty białka serwatkowego

Osobny i dobrze opisany wątek dotyczy odżywek. Serie przypadków u osób trenujących siłowo opisują wysyp grudek i krostek na barkach, plecach i klatce piersiowej po rozpoczęciu suplementacji białkiem serwatkowym oraz poprawę po jego odstawieniu. Obraz bywa mylący, bo nakłada się na tarcie sprzętu i okluzję pod odzieżą treningową, o czym piszemy przy okazji tego, jak leczyć trądzik na plecach.

Sensowne postępowanie wygląda skromnie: jeśli zmiany pojawiły się w ciągu kilku tygodni od włączenia odżywki, można ją odstawić na dwa do trzech miesięcy i obserwować. Przy okazji lekarz powinien wiedzieć o wszystkich suplementach, ponieważ część z nich, na przykład wysokie dawki witamin z grupy B, potrafi wywołać osobny wysyp jednakowych grudek przypominających trądzik.

Czekolada, tłuszcze i smażone potrawy

Historia zaczyna się od prac sprzed kilkudziesięciu lat, w których grupa kontrolna dostawała batonik bez kakao, ale z porównywalną zawartością cukru i tłuszczu. Skoro obie grupy jadły produkt o zbliżonym profilu metabolicznym, brak różnicy nie mógł oczyścić czekolady, ale też jej nie obciążał. Późniejsze, małe próby z gorzką czekoladą u kilkunastu ochotników dawały wyniki rozbieżne, a część z nich w ogóle nie miała grupy kontrolnej.

Z tłuszczem w diecie sprawa wygląda podobnie. Nie ma danych, żeby smażone potrawy zwiększały liczbę zaskórników, i nie ma mechanizmu, który by to tłumaczył. Tłuszcz zjedzony nie trafia w niezmienionej postaci do gruczołu łojowego, a skład wydzieliny zależy od procesów zachodzących w samym gruczole.

Jest natomiast wątek, w którym tłuszcz w posiłku ma znaczenie odwrotne. Wchłanianie izotretynoiny z przewodu pokarmowego rośnie, gdy kapsułkę przyjmuje się razem z posiłkiem zawierającym tłuszcz, i producenci części preparatów wprost o tym informują w charakterystyce produktu. Sposób przyjmowania ustala lekarz prowadzący, a mechanizm samego leku opisujemy na stronie o tym, jak działa izotretynoina.

Cynk, kwasy omega-3 i witaminy

Cynk badano w kilku pracach porównujących go z tetracyklinami. Wypadał słabiej, ale nie bez efektu, i bywa rozważany tam, gdzie antybiotyk jest przeciwwskazany. Zażywany na własną rękę i długo potrafi zaburzać wchłanianie miedzi, więc to nie jest suplement do brania bezterminowo bez kontroli.

Kwasy tłuszczowe omega-3 mają przesłankę teoretyczną i kilka niewielkich badań sugerujących zmniejszenie liczby zmian zapalnych. Poziom dowodu pozostaje niski. Podobnie wygląda sytuacja z probiotykami, wokół których jest znacznie więcej publikacji przeglądowych niż porządnych badań klinicznych.

Suplementy, które mogą zaszkodzić

• Wysokie dawki witaminy B12 i witaminy B6 wywołują u części osób wysyp jednakowych grudek i krostek, opisany w piśmiennictwie jako osutka trądzikopodobna.
• Preparaty z jodem w większych ilościach, w tym niektóre suplementy z alg, bywają wiązane z zaostrzeniem zmian.
• Odżywki białkowe z serwatką, przy zmianach na tułowiu pojawiających się po ich włączeniu.
• Preparaty o działaniu androgennym, w tym stosowane w celach sylwetkowych, które potrafią wywołać ciężką postać z guzkami.

Żaden z tych punktów nie jest zakazem. To lista rzeczy, o których lekarz powinien wiedzieć przed dobraniem leczenia, ponieważ zmieniają one interpretację obrazu skóry.

Czego dieta nie zrobi

Koszt zwłoki liczy się w bliznach. Zapalenie sięgające w głąb skóry właściwej niszczy strukturę tkanki, a ubytek kolagenu nie odbudowuje się po zmianie jadłospisu. Kto przez rok testuje kolejne wykluczenia, zwykle trafia do gabinetu z problemem trudniejszym niż na starcie, o czym piszemy w tekście o tym, co można zrobić z bliznami potrądzikowymi.

Osobne ryzyko niosą diety eliminacyjne prowadzone bez wskazań. U dzieci i młodzieży wykluczenie nabiału bez zapewnienia wapnia z innych źródeł ma realne konsekwencje dla kośćca. W chorobach skóry z komponentą alergiczną eliminacje bywają wręcz szkodliwe: przy atopowym zapaleniu skóry usuwanie produktów bez potwierdzonej alergii nie poprawia stanu skóry, a bywa, że zwiększa ryzyko rozwinięcia uczulenia. Postępowanie w tej chorobie opisujemy na stronie o leczeniu atopowego zapalenia skóry.

Praktyczne wnioski

• Zacznij od formy węglowodanów, nie od ich usuwania. Produkty pełnoziarniste, strączki i owoc zamiast soku to zmiana o najlepszej dokumentacji.
• Jeśli pijesz dużo mleka odtłuszczonego, spróbuj przez dwa do trzech miesięcy ograniczyć jego ilość i obserwuj skórę. Sery i produkty fermentowane traktuj łagodniej.
• Zmieniaj jedną rzecz naraz i daj jej co najmniej osiem tygodni. Przy trzech zmianach jednocześnie nie da się powiedzieć, która zadziałała.
• Zapisz, co bierzesz: odżywki, witaminy, preparaty ziołowe. To informacja, która zmienia decyzję lekarza.
• Nie eliminuj nabiału u dziecka bez konsultacji i bez zabezpieczenia wapnia z innych źródeł.
• Prowadź dietę równolegle z leczeniem, nie zamiast niego. Preparaty miejscowe i leczenie ogólne działają na inny odcinek tego samego procesu.

Najczęstsze pytania

Autor, recenzja medyczna i źródła