Słońce a choroby skóry: fakty i mity

Mit: słońce leczy trądzik

Mechanizm opóźnionego nawrotu jest dobrze opisany. Promieniowanie ultrafioletowe pobudza rogowacenie, więc warstwa rogowa gęstnieje, a ujście mieszka włosowego zwęża się. Łój dalej jest produkowany, tylko gorzej wypływa, i kilka tygodni później powstaje z tego seria zmian zapalnych. Do tego dochodzi opalenizna, która maskuje zaczerwienienie, dzięki czemu skóra wygląda spokojniej, mimo że proces pod spodem trwa.

Osobnym problemem są przebarwienia. Zmiana zapalna goi się z przebarwieniem pozapalnym, a nasłonecznienie pogłębia je i wydłuża czas jego utrzymywania się z miesięcy do roku i dłużej. Plamy po trądziku bywają dla pacjentów bardziej uciążliwe niż same krostki, a droga do ich ograniczenia zaczyna się od ochrony przed światłem, a nie od zabiegów rozjaśniających.

Poprawa po tygodniu na plaży bywa pożyczką. Odsetki płaci się we wrześniu.

Istnieje jeszcze odmiana, która pojawia się wprost po ekspozycji: drobne, jednorodne grudki na ramionach, barkach i dekolcie, wysypujące się po intensywnym opalaniu, często u osób używających tłustych preparatów ochronnych. Wygląda jak trądzik, jednak wymaga innego postępowania niż zmiany na twarzy. Różnice między leczeniem zewnętrznym a ogólnym w tej chorobie rozpisaliśmy przy leczeniu miejscowym i ogólnym w trądziku.

Fakt: kontrolowane UVB to leczenie, ale nie w solarium

Różnica zaczyna się od widma. Efekt przeciwzapalny w skórze wywołuje głównie wąski zakres UVB, którego w lampach opalających jest niewiele, ponieważ ich zadaniem jest brązowienie, a nie leczenie. Druga różnica dotyczy dawki: w gabinecie podaje się ją w jednostkach energii na centymetr kwadratowy, zaczyna od wartości dobranej do fototypu skóry pacjenta i zwiększa według ustalonego schematu, licząc dawkę skumulowaną przez całe leczenie. W salonie nikt tej sumy nie prowadzi.

Trzecia różnica jest formalna i najważniejsza. Fototerapię prowadzi się po kwalifikacji lekarskiej, z przeglądem przyjmowanych leków pod kątem fotouczulenia i z oceną znamion przed rozpoczęciem. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zalicza urządzenia emitujące promieniowanie ultrafioletowe do grupy czynników rakotwórczych dla ludzi, a polska ustawa z 15 września 2017 roku o ochronie zdrowia przed następstwami korzystania z solarium zakazuje udostępniania ich osobom niepełnoletnim i wprowadza obowiązek informacji o ryzyku.

Dlatego zdanie „mam łuszczycę, więc chodzę na solarium" bywa w gabinecie sygnałem ostrzegawczym. Choroba faktycznie reaguje na światło, tylko droga wybrana do jego dostarczenia zwiększa ryzyko bez gwarancji efektu, a dawki skumulowanej w salonie nikt pacjentowi nie policzy.

Leki, które zmieniają reakcję skóry na słońce

Reakcje dzielą się na dwa typy. Fototoksyczna wygląda jak nadmierne oparzenie słoneczne ograniczone do miejsc odsłoniętych, pojawia się szybko i może wystąpić u każdego, kto przyjmie odpowiednio dużo leku i światła. Fotoalergiczna przypomina wyprysk, wymaga wcześniejszego uczulenia, wychodzi z opóźnieniem i potrafi rozszerzyć się poza okolice bezpośrednio naświetlone.

Kategorie dostępności, moce i postacie podajemy za Rejestrem Produktów Leczniczych prowadzonym przez URPL. Zestawienie jest przykładowe i nie zastępuje ulotki ani rozmowy z lekarzem lub farmaceutą. Pełną listę działań niepożądanych zawiera charakterystyka produktu leczniczego.

Praktyczny wniosek jest prosty: przed wyjazdem w słońce przejrzyj wszystkie przyjmowane preparaty, także te bez recepty i zioła. Objawy niepożądane samej izotretynoiny, w tym suchość i nadwrażliwość na światło, opisaliśmy osobno przy skutkach ubocznych izotretynoiny.

Filtr, witamina D i pozostałe półprawdy

Wątek witaminy D jest najczęstszym argumentem przeciw ochronie. W badaniach z realnym stosowaniem preparatów o wysokim współczynniku ochrony stężenie witaminy D nie spadało, ponieważ w codziennym życiu nikt nie nakłada filtra w ilości używanej w warunkach laboratoryjnych, nie pokrywa całego ciała i nie unika światła przez cały dzień. Przy stwierdzonym niedoborze rozwiązaniem jest suplementacja ustalona z lekarzem, nie rezygnacja z ochrony skóry.

Zachmurzenie przepuszcza dużą część promieniowania ultrafioletowego, dlatego oparzenia zdarzają się w pochmurne dni nad morzem. Woda, piasek i śnieg odbijają światło, zwiększając realną dawkę, a wysokość nad poziomem morza podnosi jej natężenie. Szyba zatrzymuje UVB, przepuszcza natomiast znaczną część UVA, co widać po asymetrycznym fotostarzeniu twarzy u kierowców zawodowych.

Ilość i powtarzanie

Współczynnik ochrony podany na opakowaniu wyznacza się w warunkach laboratoryjnych przy ilości preparatu wyraźnie większej niż ta, którą ludzie nakładają w praktyce. Realna ochrona bywa więc zauważalnie niższa od deklarowanej, a różnicę nadrabia się dwiema rzeczami: nałożeniem większej ilości i powtórzeniem po kąpieli, wycieraniu ręcznikiem oraz po kilku godzinach na słońcu. Sam filtr jest przy tym ostatnią linią obrony, a nie pierwszą; przed nim są cień w godzinach największego nasłonecznienia, ubranie i nakrycie głowy.

Na koniec przekonanie najbardziej uporczywe: że opalenizna jest oznaką zdrowia. Brązowienie skóry to reakcja obronna na uszkodzenie materiału genetycznego w komórkach naskórka, a nie dowód dobrej kondycji. Dawka pochłonięta przez skórę sumuje się przez całe życie i to ona, a nie pojedynczy sezon, przekłada się na ryzyko nowotworów skóry i widoczne fotostarzenie. Cały dział poświęcony zmianom trądzikowym, na które słońce działa najbardziej podstępnie, znajdziesz w sekcji trądzik.

Najczęstsze pytania

Autor, recenzja medyczna i źródła